Debaty sejmoweX Kadencja

Odpowiedź na interpelację w sprawie dramatycznej sytuacji osób niepełnosprawnych

   Szanowny Panie Marszałku! W odpowiedzi na interpelację pana Jana Zaciury - posła na Sejm Rzeczypospolitej Polskiej w sprawie dramatycznej sytuacji osób niepełnosprawnych, przekazaną przy piśmie z dnia 15 maja 2000 r. znak: DSPR 4401-192/00 - z upoważnienia Rady Ministrów - pragnę wyjaśnić, że w roku bieżącym przewidywane jest znaczne zmniejszenie (w granicach 30%) przychodów PFRON w porównaniu z uzyskanymi w roku ubiegłym.    Przyczyną takiego stanu są m.in. zmiany w przepisach podatkowych, które weszły w życie z dniem 1 stycznia 2000 r. W ich wyniku fundusz uzyska znacznie mniejsze wpływy z zakładów pracy chronionej, przede wszystkim z podatku VAT.    Ponadto nastąpiło zaniechanie poboru wpłat na PFRON od państwowych i samorządowych jednostek organizacyjnych będących jednostkami lub zakładami budżetowymi albo gospodarstwami pomocniczymi.    Od 1991 r. do końca 1999 r. sfera budżetowa była zwolniona z wpłat na Państwowy Fundusz Rehabilitacji Osób Niepełnosprawnych, zgodnie z zapisami ustawy.    Parlament, wprowadzając zapis zwolnienia sfery budżetowej z wpłat na Państwowy Fundusz Rehabilitacji Osób Niepełnosprawnych kierował się zapewne skromnymi możliwościami finansowymi budżetu państwa, szczególnie wobec konieczności zagwarantowania odpowiednich środków finansowych na reformę ustrojową państwa.    Rząd kilkakrotnie w ramach prac nad kolejnymi projektami ustaw analizował przepisy zobowiązujące jednostki sfery budżetowej do wpłat na PFRON z tytułu niezatrudniania osób niepełnosprawnych i problemy związane z upowszechnianiem zatrudnienia osób niepełnosprawnych w jednostkach państwowych i samorządowych.    Pracodawcy funkcjonujący w tym sektorze mogliby oferować osobom niepełnosprawnym atrakcyjne miejsca pracy, jednak tworzenie nowych stanowisk pracy w tych jednostkach, w tym także dla osób niepełnosprawnych, jest uzależnione od stanu środków finansowych, które budżet państwa i władze lokalne mogłyby na ten cel przeznaczyć. Natomiast w 2000 r. - zgodnie z rozporządzeniem ministra finansów z dnia 18 lutego 2000 r. w sprawie zaniechania poboru wpłat na Państwowy Fundusz Rehabilitacji Osób Niepełnosprawnych - zaniechano poboru wpłat na PFRON od państwowych i samorządowych jednostek organizacyjnych będących jednostkami lub zakładami budżetowymi albo gospodarstwami pomocniczymi.    Przyjęcie takiego rozwiązania związane jest z trudną sytuacją finansową jednostek budżetowych, szczególnie w obliczu zmian wynikających z reformy ustrojowej państwa. Sądzę, że uporządkowanie sfery finansów publicznych pozwoli w przyszłości na włączenie państwowych i samorządowych jednostek budżetowych w rozwiązania dotyczące innych pracodawców.    Przepisy podatkowe, które weszły w życie z dniem 1 stycznia 2000 r., wprowadziły zmiany w funkcjonowaniu zakładów pracy chronionej. Niemniej nadal z tym szczególnym statusem wiąże się możliwość uzyskania znacznych preferencji ekonomicznych.    Pracodawca prowadzący zakład pracy chronionej może między innymi uzyskać z Państwowego Funduszu Rehabilitacji Osób Niepełnosprawnych:    - dofinansowanie w wysokości do 50% oprocentowania zaciągniętych kredytów bankowych,    - pożyczkę na cele inwestycyjne, modernizację lub na restrukturyzację zakładu - z możliwością jej umorzenia w wysokości do 50%,    - dofinansowanie lub refundację wynagrodzeń osób niepełnosprawnych, u których stwierdzono chorobę psychiczną, upośledzenie umysłowe lub epilepsję, w wysokości 75% najniższego wynagrodzenia,    - zwrot kosztów za szkolenie zatrudnionych osób niepełnosprawnych w związku z koniecznością zmiany profilu produkcji,    - finansowanie części składki na ubezpieczenia społeczne przez Państwowy Fundusz Rehabilitacji Osób Niepełnosprawnych,    - zwrot kosztów poniesionych do wysokości dwudziestopięciokrotnego przeciętnego wynagrodzenia za każde stanowisko pracy, poniesionych w związku z organizacją nowych stanowisk pracy dla osób niepełnosprawnych zdolnych do pracy lub przystosowaniem istniejących stanowisk pracy do potrzeb osób niepełnosprawnych.    Zmiany w funkcjonowaniu zakładów pracy chronionej w oczywisty sposób budzą niepokój wśród pracodawców zatrudniających osoby niepełnosprawne. W związku z tym pełnomocnik rządu ds. osób niepełnosprawnych monitoruje sytuację na rynku pracy.    Biuro pełnomocnika rządu ds. osób niepełnosprawnych wysłało ankiety dotyczące przewidywanych ruchów w zatrudnieniu osób niepełnosprawnych do wojewodów i pracodawców prowadzących zakłady pracy chronionej.    Z danych otrzymanych od wojewodów wynika, iż w okresie od 1 stycznia do 22 maja br. zatrudnienie osób niepełnosprawnych w zakładach, które utraciły status zakładu pracy chronionej na mocy decyzji wojewody, wynosiło 2610 osób, natomiast w zakładach, które na mocy decyzji wojewody otrzymały status zakładu pracy, wynosiło 1416 osób. Na 77 wydanych decyzji uchylających status zakładu pracy chronionej:    - 7 decyzji zostało wydanych na skutek przejęcia dotychczasowego zakładu łącznie z pracownikami, w tym osobami niepełnosprawnymi w liczbie 1112 osób, przez inne podmioty gospodarcze,    - 4 decyzje zostały wydane na skutek zmiany formy prawnej podmiotów i zatrudnieni pracownicy, w tym osoby niepełnosprawne w liczbie 522 osób, zostali przejęci przez nowe podmioty gospodarcze.    Z powyższego wynika, że 1634 osoby niepełnosprawne pozostały nadal w zatrudnieniu. Natomiast z pozostałej liczby 976 zatrudnionych osób niepełnosprawnych w zakładach pracy, które utraciły status zakładu pracy chronionej, część osób nadal pozostaje w zatrudnieniu.    Ścisłe określenie liczby osób niepełnosprawnych, które utraciły miejsca pracy na skutek zatrudnienia jest trudne, gdyż pracodawcy występujący o uchylenie statusu zakładu pracy chronionej nie zawsze informują o liczbie zwolnionych osób niepełnosprawnych. Często podawana jest przez pracodawców informacja ˝zatrudnienie poniżej 20 osób˝ - zdarza się, iż mimo utraty statusu zakładu pracy chronionej pracodawca nie dokonuje redukcji etatów.    Sytuacja osób niepełnosprawnych na rynku pracy będzie się zapewne zmieniać w najbliższych miesiącach, lecz obecnie nie obserwuje się lawinowych zwolnień osób zatrudnionych w zakładach pracy chronionej.    Pełnomocnik rządu do spraw osób niepełnosprawnych, wychodząc naprzeciw niepokojom pracodawców i osób niepełnosprawnych, przygotował do realizacji w 2000 r. różne programy celowe, między innymi: ˝Braille 2000˝ i ˝Sezam˝.    Jednocześnie trwają prace nad nowym programem dla zakładów pracy chronionej prowadzących działalność w zakresie handlu detalicznego, w tym towarami akcyzowymi, pod nazwą ˝Merkury˝.    Program ˝Braille 2000˝ służy pomocą finansową - poprzez refundację wynagrodzeń osób niepełnosprawnych ze schorzeniami narządu wzroku zaliczonych do znacznego lub umiarkowanego stopnia niepełnosprawności w wysokości 75% najniższego wynagrodzenia - dla pracodawców prowadzących zakłady pracy chronionej zatrudniających osoby niewidome. Celem programu jest utrzymanie zatrudnienia osób niewidomych oraz zmniejszenie kosztów bezpośrednich w zakładach pracy chronionej.    Uruchomienie ww. programu w tym zakresie wychodzi naprzeciw rozwiązaniom systemowym zaproponowanym w autopoprawce do projektu nowelizacji ustawy z dnia 27 sierpnia 1997 r. o rehabilitacji zawodowej i społecznej oraz zatrudnianiu osób niepełnosprawnych, wniesionej przez rząd do parlamentu (druk nr 1462).    W projekcie ww. autopoprawki zostały uwzględnione starania środowiska osób niepełnosprawnych dotyczące promowania zatrudnienia osób niewidomych poprzez włączenie osób niepełnosprawnych ze schorzeniem narządu wzroku zaliczonych do znacznego lub umiarkowanego stopnia niepełnosprawności w refundację wynagrodzeń - analogicznie jak w stosunku do osób chorych psychicznie, upośledzonych umysłowo lub chorych na epilepsję.    Program ˝Sezam˝ będący formą pomocy zakładom pracy chronionej zagrożonym utratą płynności finansowej na utrzymanie istniejących miejsc pracy dla osób niepełnosprawnych. Program przewiduje dwie formy pomocy dla pracodawców prowadzących zakłady pracy chronionej: dofinansowanie do odsetek od kredytów bankowych zaciągniętych na zapłatę podatku VAT oraz pożyczki udzielanej na ten cel.    Rząd nie przewiduje powrotu do rozwiązań dotyczących zwolnień i ulg podatkowych dla zakładów pracy chronionej, jakie obowiązywały w latach 1991-2000.    System rehabilitacji zawodowej i wspierania zatrudnienia osób niepełnosprawnych wymagał modyfikacji między innymi z następujących względów:    - proces integracji z Unią Europejską wymaga dostosowania polskiego ustawodawstwa, w tym również w zakresie prawa podatkowego, do ustawodawstwa występującego w krajach Unii Europejskiej,    - istnieje pilna potrzeba skorelowania przepisów ustawy z rozwiązaniami wprowadzonymi w wyniku reformy administracyjnej państwa, systemu ubezpieczeń społecznych i zdrowia oraz zapowiadanych zmian przepisów podatkowych oraz usunięcia niespójności niektórych przepisów,    - korzyści osiągane przez niektórych pracodawców zatrudniających osoby niepełnosprawne są niewspółmiernie wysokie w porównaniu z rzeczywistymi kosztami ponoszonymi na szeroko rozumianą rehabilitację.    W Sejmie RP został złożony projekt ustawy, w którym przewidziane są nowe rozwiązania dotyczące między innymi wprowadzenia systemu wsparcia dla pracodawców i stworzenia takiego stanu prawnego, który będzie skutecznie motywował pracodawców do zatrudniania osób niepełnosprawnych oraz ukierunkuje wydatkowanie środków publicznych bezpośrednio na działania służące wyrównywaniu szans osób niepełnosprawnych poszukujących pracy.    Intencją zmian jest likwidacja nierówności pracodawców wobec prawa poprzez skierowanie mechanizmów ekonomicznych - promujących zatrudnienie osób niepełnosprawnych - do wszystkich pracodawców funkcjonujących na rynku pracy oraz powiązanie preferencji z liczbą zatrudnionych osób niepełnosprawnych oraz strukturą niepełnosprawności zatrudnionych pracowników.    Przyjęcie takiego założenia pozwoli na promowanie zatrudnienia i tworzenia miejsc pracy dla osób niepełnosprawnych u wszystkich chętnych do takiej współpracy pracodawców, bez podziału na rynek zakładów pracy chronionej i pozostałych pracodawców.    Do uzyskania preferencji ekonomicznych w postaci dotacji oraz różnych form pomocy ze strony Państwowego Funduszu Rehabilitacji Osób Niepełnosprawnych będzie uprawniać pracodawcę stosowny wskaźnik zatrudnienia osób niepełnosprawnych oraz zatrudnienie odpowiedniej liczby osób o znacznym lub umiarkowanym stopniu niepełnosprawności, a więc zaliczenie do odpowiedniej kategorii od A do E. Natomiast wysokość uzyskanych dotacji będzie ściśle zależała od liczby zatrudnionych osób niepełnosprawnych oraz stopnia niepełnosprawności pracowników.    Należy zaznaczyć, że funkcjonujące obecnie zakłady pracy chronionej byłyby w nowym systemie zaliczone do odpowiedniej kategorii w zależności od wskaźnika zatrudnienia osób niepełnosprawnych, a proponowany system utrzymuje dotychczasowe formy pomocy ze środków Państwowego Funduszu Rehabilitacji Osób Niepełnosprawnych dla pracodawców, takie jak: subwencje, pożyczki, pomoc w spłacie kredytów bankowych. Zatem zakłady pracy chronionej mogą bez zmian wpisać się w nowe rozwiązania proponowane w niniejszym projekcie. Projekt przewiduje także możliwość utrzymania statusu zakładu pracy chronionej oraz uzyskania go przez nowych pracodawców w nieco zmienionej formie - z mocy prawa, po spełnieniu określonych ustawowo warunków.    W projekcie utrzymano też dotychczasowe dofinansowanie składek na ubezpieczenia społeczne - odpowiednio do zaangażowania pracodawców w zatrudnianie osób niepełnosprawnych - poszerzając krąg pracodawców korzystających z tego typu preferencji.    Jednocześnie należy uporządkować uprawnienia osób niepełnosprawnych oraz skorelować przepisy ustaw z rozwiązaniami wprowadzonymi w wyniku reformy administracyjnej państwa, systemu ubezpieczeń społecznych i zdrowotnych oraz usunięcia niespójności w niektórych z nich.    Projekt ma poprawić funkcjonowanie organów administracji rządowej i samorządu terytorialnego oraz innych jednostek i podmiotów działających na rzecz osób niepełnosprawnych poprzez doprecyzowanie i poszerzenie kompetencji pełnomocnika rządu ds. osób niepełnosprawnych w zakresie nadzoru i kontroli realizacji zadań wynikających z ustawy.    Jednocześnie należy zaznaczyć, że w projekcie wykorzystano między innymi uwagi zgłoszone przez rzecznika praw obywatelskich, Najwyższą Izbę Kontroli, organy kontroli skarbowej oraz osoby niepełnosprawne i podmioty działające na ich rzecz.    Zgodnie z art. 47 ust. 2 pkt 2 ustawy z dnia 27 sierpnia 1997 r. o rehabilitacji zawodowej i społecznej oraz zatrudnianiu osób niepełnosprawnych od 5% do 10% przychodów Państwowego Funduszu Rehabilitacji Osób Niepełnosprawnych na dany rok przeznacza się na dofinansowanie rehabilitacji leczniczej, społecznej i zawodowej dzieci i młodzieży, przy czym ostateczna wielkość środków na poszczególne tytuły zadań uzależniona jest w znacznym stopniu od przychodów funduszu.    Niestety, w związku z zaistniałymi zmianami zmniejszeniu uległy środki planowane na rehabilitację dzieci i młodzieży. W planie finansowym PFRON na 2000 r. przewidziano na ten cel 72 067 tys. zł, tj. 5,66% planowanych przychodów PFRON, z czego najwięcej środków przeznacza się na dofinansowanie funkcjonujących warsztatów terapii zajęciowej i udziału dzieci i młodzieży w turnusach rehabilitacyjnych.    Potrzeby w zakresie szeroko rozumianej rehabilitacji dzieci i młodzieży niepełnosprawnej są bardzo duże i przewidziane w planie PFRON na 2000 r. środki nie wystarczą na ich pełne zaspokojenie.    Pragnę nadmienić, że w lutym br. - po podsumowaniu zobowiązań wynikających z umów zawartych do 31.12.1999 r. - dokonano pierwszych niezbędnych przesunięć między wydatkami w planie finansowym PFRON na 2000 r. Między innymi zwiększona została o 4000 tys. zł kwota na dofinansowanie budowy, rozbudowy i modernizacji obiektów służących rehabilitacji dzieci i młodzieży oraz o 468 tys. zł na sprzęt rehabilitacyjny.    Ponadto, w planie przewidziane zostały środki na zadania zlecane organizacjom pozarządowym z zakresu rehabilitacji społecznej, w tym 1455 tys. zł na rzecz dzieci i młodzieży niepełnosprawnej.    Pragnę zapewnić pana marszałka, że pełnomocnik rządu ds. osób niepełnosprawnych podjął starania o zapewnienie przynajmniej minimum niezbędnych środków, aby nie dopuścić do likwidacji lub ograniczenia działalności tych placówek.    Jednocześnie należy zaznaczyć, że projekt ustawy o zmianie ustawy o rehabilitacji zawodowej i społecznej oraz zatrudnianiu osób niepełnosprawnych przewiduje między innymi zapis, aby na dofinansowanie rehabilitacji leczniczej, społecznej i zawodowej dzieci i młodzieży przeznaczyć co najmniej 10% przychodów PFRON na dany rok.    Przyjęcie tego rozwiązania umożliwi w przyszłości szersze niż dotychczas wspieranie działań na rzecz rehabilitacji dzieci i młodzieży niepełnosprawnej.    Natomiast z wyjaśnień udzielonych przez Ministerstwo Edukacji Narodowej wynika, że reforma edukacji obejmuje również kształcenie uczniów ze specjalnymi potrzebami edukacyjnymi. Jest częścią reform społecznych, które powinny sprawić, że o rozwiązywaniu występujących problemów decydują władze lokalne. Przekazanie opieki nad dzieckiem niepełnosprawnym w gestię samorządów spowodowało jednocześnie obowiązek realizacji priorytetów edukacyjnych przez te jednostki samorządu terytorialnego, które zgodnie z ustawą o systemie oświaty (DzU nr 67, poz. 329 z 1996 r. z późn. zm.) są organami prowadzącymi szkoły i placówki. Równość w dostępie do wysokiej jakości wykształcenia uznana została przez Ministerstwo Edukacji Narodowej jako jeden z głównych priorytetów polityki edukacyjnej i dlatego przepisy prawa oświatowego, funkcjonujące i planowane, zawierają regulacje wynikające z Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej, ustawy o systemie oświaty oraz innych dokumentów prawa międzynarodowego gwarantują naukę dzieciom niepełnosprawnym.    Mając na uwadze powyższe, Ministerstwo Edukacji Narodowej prowadzi działania zmierzające do:    1. poprawy finansowania kształcenia specjalnego przez:    a) wystąpienia do Głównego Urzędu Statystycznego z prośbą o poprawienie niedostatków informacyjnych w zakresie kształcenia wszystkich grup uczniów z niepełnosprawnościami w obowiązującej obecnie sprawozdawczości GUS,    b) współpracę ze szkołami i placówkami w zakresie przygotowania adekwatnego do ponoszonych wydatków podziału części oświatowej subwencji,    2. przygotowania odpowiednich regulacji prawnych dotyczących organizacji kształcenia poprzez:    a) zapisy w rozporządzeniach dotyczących planów nauczania, programów nauczania, standardów egzaminacyjnych, realizacji podstawy programowej, zawarte w DzU nr 14 z 1999 r.,    b) zapisy w rozporządzeniach dotyczących statutów szkół - DzU nr 14 z 1999 r. i nr 2 poz. 20 z 2000 r.,    c) praca nad nowelizacją zarządzenia nr 29 z 4.10.1993 r. w sprawie zasad i organizacji kształcenia uczniów niepełnosprawnych (DzUrz MEN nr 9, poz. 36),    3. przygotowania przykładowych programów nauczania dla uczniów z upośledzeniem umysłowym w stopniu lekkim i niesłyszących,    4. przygotowania zupełnie nowej podstawy programowej dla uczniów z upośledzeniem umysłowym w stopniu umiarkowanym i znacznym,    5. opracowanie nowego sposobu zaopatrywania uczniów niepełnosprawnych w podręczniki.    Wizytatorzy prowadzą szeroką działalność szkoleniową dla jednostek samorządu terytorialnego, szczególnie szczebla powiatowego, w celu zwrócenia uwagi ˝nowych˝ administracji na potrzeby uczniów niepełnosprawnych, wyrównywanie szans edukacyjnych tej grupy mieszkańców, obowiązki wynikające z regulacji ustawowych, rozporządzeń wykonawczych i innych regulacji prawnych. Podpowiadają, że w miejsce centralnych, instytucjonalnych form zarządzania pojawić się muszą profesjonalne, podmiotowe działania wszystkich grup zawodowych, w tym nauczycieli kształcenia specjalistycznego.    Dzięki decentralizacji zarządzania zaistniała możliwość dokonania dokładniejszej diagnozy potrzeb, zapewnienia lepszych programów, doboru właściwych narzędzi do ich realizacji, uaktywnienia społeczności lokalnych i upodmiotowienia osób z niepełnosprawnościami.    Potrzeby i problemy osób niepełnosprawnych - zamiast ich oddzielnego traktowania - powinny być włączone do ogólnych planów rozwojowych społeczności lokalnych. Takie ujęcie zagadnienia obejmuje dużą skalę i szeroki zakres tematyczny. Wymaga działań kompleksowych, interdyscyplinarnych i ciągłych oraz indywidualnych programów i ścisłej współpracy uczestniczących w tym procesie podmiotów z rodziną dziecka (osoby) z niepełnosprawnością - co nie jest możliwe przy centralnym zarządzaniu oświatą.    Proces zmiany w kształceniu specjalnym polega przede wszystkim na zmianie podejścia do ucznia niepełnosprawnego, na zwracaniu uwagi na jego zwiększone potrzeby wynikające z dysfunkcji oraz na podejmowaniu działań w celu stworzenia jak najlepszych warunków do normalnego funkcjonowania w środowisku.    Podstawowe znaczenie dla realizacji wyżej wymienionej koncepcji ma dać dostęp do edukacji, ponieważ to wykształcenie może pomóc w wyrównywaniu szans życiowych i społecznych osób z różnymi stopniami niepełnosprawności i pozwolić na wykorzystywanie własnych możliwości oraz decydowanie o własnym losie.    Sekretarz stanu    Joanna Staręga-Piasek    Warszawa, dnia 31 maja 2000 r.